Sixtijnse Kapel: waar ze is, wie haar schilderde en wat te zien

De Sixtijnse Kapel ligt in het Apostolisch Paleis, in Vaticaanstad, en je bezoekt haar aan het eind van de route door de Vaticaanse Musea, met hetzelfde ticket. Ze werd vooral door Michelangelo beschilderd: het plafond tussen 1508 en 1512 en Het Laatste Oordeel, op de altaarwand, tussen 1536 en 1541. De zijwanden zijn ouder, van Botticelli, Perugino, Ghirlandaio en andere schilders uit de 15e eeuw. Binnen mag je geen foto’s maken en moet je stil zijn.

Waar is de Sixtijnse Kapel?

De Sixtijnse Kapel is een kapel van het Apostolisch Paleis, de officiële residentie van de paus, en hoort bij de Vaticaanse Musea. Ze heeft geen gevel en geen ingang aan de straat: je komt er alleen van binnenuit het paleis, en van buiten is het een hoog, glad gebouw dat je vanaf de binnenplaatsen nauwelijks ziet. Daarom ga je niet naar binnen via het Sint-Pietersplein, maar via de ingang van de musea aan de Viale Vaticano.

Binnen is ze 40,9 meter lang en 13,4 meter breed, dezelfde verhoudingen die het Oude Testament aan de Tempel van Salomo toeschrijft, en het gewelf zit op 20,7 meter boven de vloer. De vloer is van gekleurd marmer in geometrische patronen, in cosmatenstijl, en een marmeren schot deelt de zaal in tweeën.

Ze is genoemd naar Sixtus IV, die de oude Cappella Magna tussen 1473 en 1481 liet herbouwen. De eerste mis werd op 15 augustus 1483 opgedragen, toen de kapel aan de Maagd Maria werd gewijd. Ze is nog steeds in gebruik: het is de plek van het conclaaf, de bijeenkomst waarin de kardinalen de paus kiezen. Sinds 1878 worden alle conclaven hier gehouden, en de schoorsteen die op het dak wordt geplaatst geeft het teken met witte of zwarte rook.

Wie schilderde de Sixtijnse Kapel en wanneer?

Ze werd in twee fasen beschilderd: een team schilders uit de 15e eeuw deed de wanden, Michelangelo het plafond en het Laatste Oordeel.

Deel	Kunstenaar	Data
Wanden: leven van Mozes en leven van Christus	Perugino, Botticelli, Ghirlandaio, Cosimo Rosselli, Luca Signorelli en assistenten	1481–1482
Plafond: Genesis, profeten, sibillen	Michelangelo	10 mei 1508 – 31 oktober 1512
Altaarwand: Het Laatste Oordeel	Michelangelo	1536–1541
Ingangswand: twee vervangende fresco’s	Hendrik van den Broeck en Matteo Pérez de Alesio	1572 en 1574

Paus Julius II gaf de opdracht voor het plafond. De oorspronkelijke opdracht was om de twaalf apostelen te schilderen, maar Michelangelo vroeg vrijheid voor het ontwerp en schilderde uiteindelijk meer dan 300 figuren. Hij zag zichzelf eerder als beeldhouwer dan als schilder en wilde de opdracht volgens Wikipedia aanvankelijk liever weigeren. Hij ontwierp zijn eigen houten steiger, steunend in gaten in de muren, nadat hij die van Bramante, aan het plafond opgehangen, had afgewezen. Anders dan vaak wordt verteld, schilderde hij staand, niet liggend.

Het Laatste Oordeel werd besteld door Clemens VII en bevestigd door zijn opvolger, Paulus III, jaren na de Plundering van Rome in 1527. Om het te schilderen moesten eerdere fresco’s op de altaarwand worden weggehaald.

In 1515 ontwierp Rafaël bovendien tien wandtapijten voor het onderste deel van de wanden, met scènes uit het leven van Sint-Petrus en Sint-Paulus. Ze worden alleen bij bijzondere plechtigheden gebruikt.

Wat staat er op het plafond van de Sixtijnse Kapel?

Het plafond van de Sixtijnse Kapel meet zo’n 40 bij 13 meter: Michelangelo schilderde zo’n 520 m² fresco. Het is in drie zones verdeeld:

• Het midden: negen scènes uit Genesis in drie groepen van drie. Vanaf het altaar: de schepping van de wereld (scheiding van licht en duisternis, schepping van zon, maan en planten, scheiding van water en land); de schepping van de mens en de zondeval (schepping van Adam, schepping van Eva, zondeval en verdrijving uit het paradijs); en het verhaal van Noach (offer van Noach, zondvloed, dronkenschap van Noach).
• De zijkanten: twaalf figuren op tronen, zeven profeten uit Israël en vijf sibillen uit de klassieke wereld. Jona zit boven het altaar.
• De lunetten boven de ramen: de voorouders van Christus.

Kom je binnen door de hoofdingang, dan is de eerste scène die je ziet de laatste van het verhaal, De dronkenschap van Noach: de volgorde loopt achterstevoren. Volgens Ascanio Condivi, de eerste biograaf van Michelangelo, was De zondvloed de eerste scène die hij schilderde.

De beroemdste scène is De schepping van Adam, met de handen van God en Adam waarvan de vingers elkaar bijna raken. Het is de vierde van de negen scènes, geteld vanaf het altaar.

Wat stelt het Laatste Oordeel voor?

Het Laatste Oordeel beslaat de hele altaarwand, 13,7 bij 12,2 meter. Het toont de wederkomst van Christus: in het midden oordeelt Christus over de mensheid, met Maria naast zich en de heiligen rondom. Linksonder komen de doden uit hun graven en stijgen op; rechts worden de verdoemden door duivels naar beneden gesleurd, naar de boot van Charon.

Twee details om naar te zoeken: Sint-Bartholomeus houdt een gevilde huid vast waarin Michelangelo volgens de traditie zijn eigen gezicht schilderde; en in de rechterbenedenhoek staat Minos, rechter van de onderwereld, met het gezicht van Biagio da Cesena, de ceremoniemeester van de paus die kritiek had op het naakt. Later bedekte Daniele da Volterra een deel van het naakt, wat hem de bijnaam Il Braghettone opleverde. We vertellen het allemaal in de gids over het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel.

De fresco’s werden tussen 1980 en 1994 gerestaureerd, de zijwanden tot 1999. De reiniging haalde lagen lijm, rook en was weg en bracht de felle kleuren terug. Rond het Laatste Oordeel zijn enkele kleine stukjes niet schoongemaakt, zodat je het verschil ziet.

Mag je foto’s maken in de Sixtijnse Kapel?

Nee. In de Sixtijnse Kapel zijn foto’s en video met geen enkel apparaat toegestaan, al mag je in de rest van de musea wel foto’s zonder flits maken voor persoonlijk gebruik. Binnen wordt om stilte en een uitgeschakelde telefoon gevraagd, omdat het nog steeds een gebedsplaats is. Sommige gidsen leggen de kapel daarom uit voordat je naar binnen gaat.

Ook hier geldt de kledingregel: geen mouwloze of laag uitgesneden shirts, korte broeken boven de knie, minirokken of petten. Meer details bij foto’s in de Sixtijnse Kapel en bij de dresscode voor het Vaticaan.

Hoe kom je de Sixtijnse Kapel in?

Met het ticket van de Vaticaanse Musea: een ticket alleen voor de kapel bestaat niet. De officiële tarieven zijn € 20 aan de kassa of € 20 + € 5 online, € 10 voor het reductieticket, en gratis voor kinderen onder de 7 en op de laatste zondag van elke maand. Het ticket geldt alleen voor de dag waarvoor het is uitgegeven en wordt niet terugbetaald. Alle gevallen vind je bij de prijzen van de Vaticaan tickets.

De kapel ligt aan het eind van de route door de musea, na de galerijen van de Wandtapijten en de Landkaarten en na de Stanze van Rafaël. Tussen de ingang en de kapel zitten uren, dus kom je bij de laatste toegang om 18.00 uur aan, ga dan direct door. De musea zijn open van maandag tot en met zaterdag van 8.00 tot 20.00 uur. Meer details in de gids over de Vaticaanse Musea.

Heeft de officiële website geen tijdslot meer, dan kost het ticket voor de Vaticaanse Musea en de Sixtijnse Kapel dat we linken vanaf € 33, met 4,5 van 5 uit 159.426 beoordelingen van dit ticket op GetYourGuide. Het geldt voor de gekozen datum en het gekozen tijdslot en wordt niet terugbetaald. Wil je dat iemand de fresco’s uitlegt, dan kost de rondleiding door de musea, de Sixtijnse Kapel en de basiliek vanaf € 64. Alle opties staan bij de tickets voor de Vaticaanse Musea.

Twijfel je tussen de kapel en de basiliek? Ze zijn niet hetzelfde en sluiten elkaar niet uit. We vergelijken ze in Sixtijnse Kapel of Sint-Pietersbasiliek.